Grajewo, położone przy dolinie rzeki Ełk (Łek), powstało w XV wieku z inicjatywy księcia mazowieckiego, wielkiego kolonizatora Mazowsza, Janusza I. Nazwa miasta pochodzi od nieistniejącego już dziś jeziora Krejwy. W poprzednich wiekach często dla Grajewa używano określeń: Grejwy, Grajwy, Grajwo.

W 1426 r. książę Janusz po raz pierwszy wymienił nazwę książęcej wsi Graywa przy okazji nadania w niej wójtostwa Boguszowi z Lachowstoku. Wzmianka o tym znajduje się w metryce książąt mazowieckich. Nie oznacza to jednak, że wieś Grajewa już istniała w sensie administracyjno-gospodarczym. W 1434 r. Bolesław IV (wnuk Janusza I) nadał Włościborowi z Osieka 60 włók, zwanych Graywo. Regest nie wspomina jednak, że jest tu wieś, którą miał osadzić wójt Bogusz.
Neogotycki kościół pw. Trójcy Przenajświętszej, zbudowany w latach 1879-1882 (pocztówka z okresu I wojny światowej, ze zbiorów Izby Pamięci)
Neogotycki kościół pw. Trójcy Przenajświętszej, zbudowany w latach 1879-1882 (pocztówka z okresu I wojny światowej, ze zbiorów Izby Pamięci)

Jan z Białowieży (nadworny księcia Kazimierza III i starosta biskupich dóbr pułtuskich, posiadający na tych terenach znaczny majątek) otrzymał 23.XI.1472 roku ziemie w granicach których znajdowało się Grajwo i stworzył największą w ziemi wiskiej majętność, w której oprócz Grajewa, założono Konopki i Mierucie. Dla obsługi dóbr polecił zbudować młyn, którego młynarz w 1483 r. otrzymał przywilej. Jan zezwolił temu młynarzowi Maciejowi zbudować jeden młyn koło dworu, a drugi na rzece. Coraz bardziej liczne osadnictwo zaowocowało ufundowaniem 8 II 1478 roku kościoła Świętej Trójcy, a w następnym roku 14 VII 1479 Kazimierz Mazowiecki erygował tu parafię grajewską. Od roku 1483 Jan z Białowieży zaczął nazywać siebie Grajewskim.

Następnym właścicielem dóbr Grajewo też był Jan, który miał trzech synów: Stanisława (marszałka Radziwiłłów), Hieronima i Bartłomieja Grajewskich. Wzrost zaludnienia spowodował, że zaczął się tworzyć na tym terenie nieduży ośrodek handlu i produkcji rzemieślniczej. Obok dóbr Grajewskich przepływała rzeka Łek (Ełk), którą szlachta pruska i miasta pruskie spławiały zboże i towary leśne do Gdańska. Grajwy były dla nich ostatnim miejscem postoju przed wjazdem na tereny bezludne. Grajewscy zajmowali się też organizowaniem przemysłu drzewnego, jak dowodzi zezwolenie królewskie z 1567 r. dla Stanisława Grajewskiego, dworzanina królewskiego, na wyrabianie w lasach królewskich smoły, popiołów i innych towarów leśnych oraz na eksport do Gdańska.
Ulica Rudzka (ob. Wojska Polskiego), po prawej stronie synagoga z 1871 r. (pocztówka z okresu I wojny światowej, ze zbiorów Izby Pamięci)
Ulica Rudzka (ob. Wojska Polskiego), po prawej stronie synagoga z 1871 r. (pocztówka z okresu I wojny światowej, ze zbiorów Izby Pamięci)

Grajewscy, chcąc wykorzystać położenie ośrodka na ruchliwym szlaku handlowym, zwrócili się do króla o wystawienie przywileju miejskiego dla ich wsi Grajwy. Stanisław, Jan i Jakub Grajewscy wystarali się u Zygmunta Starego o prawo miejskie dla swojej wsi ( przywilej wystawiony w Wilnie 12 VII 1540 r.). Król nadał Grajwom prawo magdeburskie, ustanowił wójtostwo i zezwolił na dwa jarmarki.

Mimo korzystnego położenia miasto nie rozwinęło się. Zaczęły bowiem pojawiać się pierwsze oznaki kryzysu miast w Polsce, a nie sprzyjał też temu podział Grajewa między licznych spadkobierców. Jan miał 3 synów, po nich było 9 wnuków i trudna do ustalenia liczba prawnuków. W Grajewie nawet wydzieliła się w XVII w. część zamieszkana przez zbiedniałą gałąź Grajewskich. Grajewo (ta forma w XVI wieku zwyciężyła) w przywileju dla Grajewskich z 1573 r. nazwana jest wsią, a w rejestrze z 1581 r. umieszczone było wśród wsi. Dopiero w XVII w., gdy je wykupił prawie w całości od innych Grajewskich najbogatszy z nich Jakub Grajewski, podkomorzy wiski, Grajewo ponownie stało się miastem. W 1676 r. jest już wzmiankowany burmistrz.
Cerkiew prawosławna wzniesiona w końcu XIX w. w parku przy obecnej ulicy Strażackiej, obecnie nieistniejąca (pocztówka z okresu I wojny światowej, ze zbiorów Izby Pamięci)
Cerkiew prawosławna wzniesiona w końcu XIX w. w parku przy obecnej ulicy Strażackiej, obecnie nieistniejąca (pocztówka z okresu I wojny światowej, ze zbiorów Izby Pamięci)

Przez lata Grajewo było właściwie wsią targową. W 1692 miasto przeszło w posiadanie Wilczewskich dzięki małżeństwu córki Jakuba Grajewskiego, Anny, ze Stanisławem Antonim Wilczewskim (synem Stanisława Wilczewskiego). Pod koniec XVII w. zaznaczył się powolny jego rozwój. W 1695 r. król Jan III Sobieski nadał prawo odbywania dodatkowo jeszcze jednego targu, a August II na nowe jarmarki. Zabudowa ograniczała się do rynku i początku ulic wylotowych. Grajewscy zapewne postawili w Grajewie murowany dwór obronny, bo 1604 r. określali swoją rezydencję jako kamienicę. Gdyby pozostał w swej pierwotnej postaci, byłby to bardzo cenny zabytek. Ludność wsi zajmowała się rolnictwem i rzemiosłem.

W 1800 roku liczyło zaledwie 23 domy i 218 mieszkańców. W 1818 założono tutaj fabrykę świec i mydła. Odbywały się rocznie 4 jarmarki. Handlowano głównie bydłem i końmi oraz wyrobami bednarskimi. Wraz z dalszym rozwojem miasteczka powstała ulica Nowa, a po przebiciu traktu petersburskiego, budowanego w latach 1828-1829, wytyczona i zabudowana została ulica Augustowska. Około 1850 liczba ludności wzrosła do około 1917 osób. Miejscowość posiadała stację pocztową, komorę celną, szkołę elementarną, rzeźnię i wiele zakładów rzemieślniczych. W 1864 r. przez małżeństwo Anny Wilczewskiej (córki Aleksandra) z Janem Stanisławem Woyczyńskim miasto przeszło w posiadanie Woyczyńskich. Warto wspomnieć, że Grajewo zapisało chlubną kartę w powstaniach narodowych: kościuszkowskim i styczniowym. W 1870 roku miastu odebrano prawa miejskie - powodem był udział mieszkańców w powstaniu styczniowym.
Gmach dworca kolejowego I klasy, zbudowany w latach 1873-75 (pocztówka z okresu I wojny światowej, ze zbiorów Izby Pamięci)
Gmach dworca kolejowego I klasy, zbudowany w latach 1873-75 (pocztówka z okresu I wojny światowej, ze zbiorów Izby Pamięci)

Największy rozkwit Grajewa przypadł na okres po wybudowaniu szosy do Petersburga oraz kolei żelaznej Brześć - Królewiec w 1873 r.. Kolej w pierwszych złożeniach strategiczna, z czasem zaczęła służyć do transportu towarów handlowych między Rosją a Prusami. W związku z tym powstała w mieście duża i ruchliwa stacja przeładunkowa. Szybki rozwój Grajewa w ostatnich latach XIX w. wywarł dominujący wpływ na zabudowę i kształt urbanistyczny miasta. Domy powstawały wzdłuż torów kolejowych oraz wzdłuż ulic będących przedłużeniami głównych szlaków komunikacyjnych. Powstało kilka większych zakładów przemysłowych - fabryka win, gorzelnia, huta szkła, fabryka pasów transmisyjnych i taśm gumowych, kilka młynów, betoniarnia.
Koszary wojskowe z widoczną dzwonnicą i cerkwią, obecnie nie istniejącymi (pocztówka z ok. 1910, ze zbiorów Izby Pamięci)
Koszary wojskowe z widoczną dzwonnicą i cerkwią, obecnie nie istniejącymi (pocztówka z ok. 1910, ze zbiorów Izby Pamięci)

.

W 1894 roku w Grajewie zostały wybudowane koszary, do miasta przybyli rosyjscy wojskowi wraz z rodzinami. Wybudowano dla nich małą cerkiew oraz założono cmentarz prawosławny.

W latach I wojny światowej miasto uległo zniszczeniu spowodowanemu przez armię niemiecką. 12 listopada 1918 roku Grajewo zostało oswobodzone, zaś 4 lutego 1919 roku dekretem Naczelnika Państwa stało się ponownie miastem.

W okresie międzywojennym Grajewo było siedzibą starostwa szczuczyńskiego i liczyło około 9500 mieszkańców. Bliskość granicy z Prusami Wschodnimi wpłynęła na tutejszy rozwój życia gospodarczego. W 1922 r. Grajewo ponownie otrzymało prawa miejskie. W okresie międzywojennym było ośrodkiem o charakterze administracyjno-usługowym. W mieście stacjonował 9 Pułk Strzelców Konnych im. gen. K. Pułaskiego. W okresie 20-lecia międzywojennego Grajewo kilkakrotnie gościło znamienitych gości, z których część była jedynie przejazdem.
Skrzyżowanie ul. Szczuczyńskiej z ul. Rudzką (pocztówka z ok. 1910, ze zbiorów Stanisława Niedziółki)
Skrzyżowanie ul. Szczuczyńskiej z ul. Rudzką (pocztówka z ok. 1910, ze zbiorów Stanisława Niedziółki)

W 1921 r. był to Naczelnik Józef Piłsudski, w 1923 r. prezydent Stanisław Wojciechowski, w 1925 r. generał Józef Haller, w 1928 r. w związku z wręczeniem sztandaru 9 PSK gościł w Grajewie prezydent Ignacy Mościcki. W 1924 r. powstał Gimnazjalny Klub Sportowy w Grajewie, który w 1926 r. zmienił nazwę na "Warmia". W 1939 roku Grajewo liczyło 9,5 tys. mieszkańców. Po wybuchu II wojny światowej, w nocy z 6 na 7 września 1939 roku, miasto zostało zajęte przez Niemców, a po 21 września znalazło się pod okupacją radziecką. W 1941 roku znów Grajewo zajęli Niemcy. Na przełomie sierpnia i września 1941 r. utworzono w mieście getto. Łącznie przebywało tam około 4,5 tys. osób. We wrześniu 1942 podjęta została decyzja o likwidacji getta. 15 lipca 1943 gestapo aresztowało w Grajewie 183 osoby, głównie przedstawicieli inteligencji, które zamordowano w pobliskich Boguszach.
Rynek główny (pocztówka z ok. 1910, ze zbiorów Stanisława Niedziółki)
Rynek główny (pocztówka z ok. 1910, ze zbiorów Stanisława Niedziółki)

20 stycznia 1945 r., w przeddzień opuszczenia Grajewa, Niemcy przeprowadzili masakrę miejscowej ludności, w lesie Kosówka rozstrzelali całe rodziny z małymi dziećmi, zamordowano około 120 osób. Wojna pochłonęła ponad 5000 mieszkańców, zaś miasto zniszczone zostało niemal w 30%. Podczas okupacji aktywnie działał tu ruch oporu. Grajewo spod okupacji niemieckiej zostało oswobodzone 23 stycznia 1945 roku przez armię radziecką.

Po wyzwoleniu nastąpił dynamiczny rozwój gospodarczy, społeczny i kulturalny Grajewa. Obecny kształt przestrzenny rynku i ulic wylotowych pochodzi z przełomu XVIII/XIX wieku.

Źródła:
1. Studia i materiały do dziejów powiatu grajewskiego. Pod red. M. Gnatowskiego i H. Majeckiego. Warszawa 1975
2. Grajewo w XX wieku. Tomasz Dudziński, Krzysztof Sychowicz. Grajewo 2005
3. wikipedia.org